متاتارسوس اداکتوس (Metatarsus Adductus) یا تغییر شکل خمیدگی جلوی پا به سمت داخل، یکی از شایعترین ناهنجاریهای مادرزادی پا در نوزادان و کودکان خردسال است که در آن استخوانهای جلوی پا (متاتارسها) به سمت خط وسط بدن انحراف پیدا کرده و ظاهر پا به شکل لوبیا یا هلال درمیآید. این وضعیت در حالیکه ممکن است در نگاه اول نگرانکننده به نظر برسد، در اکثریت قریب به اتفاق موارد یک وضعیت خوشخیم و خود محدودشونده محسوب میشود که با رشد و تکامل طبیعی کودک، بدون نیاز به درمان خاصی اصلاح میگردد. مهمترین تفاوت متاتارسوس اداکتوس با سایر ناهنجاریهای پا مانند پای چنبری (کلابفوت) در این است که در متاتارسوس اداکتوس، فقط جلوی پا درگیر بوده و پاشنه و مچ پا در وضعیت طبیعی خود قرار دارند. در مرکز تخصصی پای «گامیار»، با درک عمیق از ماهیت این ناهنجاری و استفاده از تجهیزات پیشرفته از جمله اسکن کف پا و آنالیز راه رفتن، به ارزیابی دقیق شدت و نوع بدشکلی پرداخته و در موارد نیاز، مسیر درمانی مناسب را با کمترین مداخله برای خانوادهها فراهم میکنیم.
شیوع متاتارسوس اداکتوس در منابع مختلف بین ۱ در ۱۰۰ تا ۱ در ۵۰۰۰ تولد زنده گزارش شده است، اما میزان دقیقتر و مورد قبولتر حدود ۱ تا ۲ مورد در هر ۱۰۰۰ تولد زنده است. این ناهنجاری میتواند یکطرفه یا دوطرفه باشد و در حدود نیمی از موارد، هر دو پای نوزاد را درگیر میکند. علت دقیق بروز متاتارسوس اداکتوس هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما شواهد علمی قوی حاکی از آن است که مهمترین عامل ایجادکننده، وضعیت نامناسب جنین در داخل رحم مادر (Intrauterine Compression) و فضای محدود رحمی است که باعث میشود جلوی پا در ماههای آخر بارداری به سمت داخل فشرده شود. این نظریه توسط عوامل متعددی پشتیبانی میشود از جمله شیوع بالاتر در اولین تولدهای مادر (به دلیل رحم کوچکتر) و در بارداریهای دو یا چندقلویی که فضای رحم محدودتر است. سابقه خانوادگی نیز میتواند یکی از عوامل مستعدکننده باشد. والدین گاهی نگران این موضوع هستند که آیا کار خاصی در دوران بارداری باعث ایجاد این ناهنجاری شده است یا خیر؛ باید تأکید کرد که متاتارسوس اداکتوس یک وضعیت وضعیتی (positional) است و ارتباطی با عملکرد یا رفتار مادر در دوران بارداری ندارد.
متاتارسوس اداکتوس بر اساس قابلیت انعطافپذیری پا و شدت بدشکلی به سه نوع اصلی تقسیم میشود. نوع اول، متاتارسوس اداکتوس نرم (Flexible) است که شایعترین و خوشخیمترین نوع محسوب میشود. در این نوع، جلوی پا با اعمال فشار ملایم دست متخصص یا والدین به راحتی به سمت خارج هدایت شده و به وضعیت طبیعی بازمیگردد. نوع دوم، متاتارسوس اداکتوس نیمهنرم (Semi-Flexible) است که در آن جلوی پا تا حدی به خط وسط قابل جابجایی است اما به طور کامل به وضعیت طبیعی نمیرسد. نوع سوم، متاتارسوس اداکتوس سفت (Rigid یا Non-Flexible) است که در آن جلوی پا با اعمال هیچ فشاری قابل جابجایی نبوده و پا به طور ثابت در وضعیت انحراف به داخل قرار دارد. همچنین بر اساس شدت بدشکلی، سیستم طبقهبندی بلک (Bleck Classification) که در سراسر جهان به عنوان یک روش استاندارد و معتبر برای ارزیابی متاتارسوس اداکتوس پذیرفته شده است، بر اساس خط تقسیم کننده پاشنه (Heel Bisector Line) و محل عبور آن از بین انگشتان پا، شدت بدشکلی را به درجات خفیف، متوسط و شدید تقسیم میکند. پژوهشهای نوین نشان دادهاند که اسکن کف پا میتواند به عنوان یک روش عینی و دقیقتر در کنار طبقهبندی بالینی بلک برای تعیین شدت بدشکلی و پایش روند درمان مورد استفاده قرار گیرد. در مرکز تخصصی پای «گامیار»، با استفاده از دستگاه اسکن کف پا و آنالیز راه رفتن، ارزیابی جامعی از شدت بدشکلی و نحوه تعامل آن با سایر اجزای اندام تحتانی به عمل میآید.
یکی از مهمترین و اطمینانبخشترین نکاتی که والدین باید در مورد متاتارسوس اداکتوس بدانند، سیر طبیعی بهبودی بسیار مطلوب این ناهنجاری است. مطالعات متعدد و راهنماهای بالینی معتبر بینالمللی نشان دادهاند که بیش از ۹۵ درصد موارد متاتارسوس اداکتوس بدون نیاز به هیچ گونه درمان خاصی، در طی سالهای اول زندگی به طور خودبهخود و کامل اصلاح میشوند، به طوری که حدود ۸۵ درصد موارد تا سن ۳-۴ سالگی و بیش از ۹۵ درصد تا سن ۵ سالگی بهبودی کامل پیدا میکنند. این میزان بهبودی بالا به قدری چشمگیر است که برخی از متخصصان حتی انجام هر گونه مداخله درمانی برای انواع خفیف و بدون علامت را غیرضروری میدانند. یکی از دلایلی که بسیاری از خانوادهها با متاتارسوس اداکتوس به مراکز درمانی مراجعه میکنند، مشاهده راه رفتن با پنجههای برگشته به داخل (Intoeing Gait) در کودک خود است که این مشکل نیز معمولاً با اصلاح خودبهخودی ناهنجاری پا در سالهای اول راه رفتن برطرف میشود و معمولاً نیاز به مداخله خاصی ندارد.
متاتارسوس اداکتوس، برخلاف پای چنبری (Clubfoot)، وضعیتی است که معمولاً بدون درد بوده و هیچ گونه تأخیری در رسیدن کودک به نقاط عطف تکامل حرکتی از جمله خزیدن، ایستادن و راه رفتن ایجاد نمیکند. با این حال، باید توجه داشت که نوزادان مبتلا به متاتارسوس اداکتوس دارای خطر نسبی بالاتری برای ابتلا به دیسپلازی تکاملی هیپ (Developmental Dysplasia of Hip – DDH) هستند. مطالعات نشان دادهاند که شیوع دررفتگی مادرزادی لگن در نوزادان مبتلا به متاتارسوس اداکتوس حدود ۱.۵ درصد است که نسبت به جمعیت عمومی بیشتر میباشد. بنابراین، در تمام نوزادانی که با این ناهنجاری تشخیص داده میشوند، انجام معاینه دقیق هیپ و در صورت نیاز سونوگرافی مفصل ران برای رد این عارضه همراه، امری ضروری است. همچنین متاتارسوس اداکتوس میتواند در موارد نادر با بدشکلیهای پیچیدهتری مانند skewfoot (پای زیگزاگی یا Z-foot) که در آن علاوه بر انحراف جلوی پا، پاشنه پا نیز به سمت خارج چرخیده است، همراه باشد و در این موارد نیاز به ارزیابی تخصصی دقیقتر وجود دارد.
رویکردهای درمانی برای متاتارسوس اداکتوس کاملاً بر اساس سِـن شروع درمان، درجه سفتی و شدت بدشکلی تعیین میشوند و در طبقهبندی کلی به سه سطح اصلی تقسیم میگردند که هر کدام جایگاه مشخصی دارند:
۱. مشاهده و اطمینانبخشی (Watchful Waiting)؛ این رویکرد خط اول درمان برای تمامی موارد خفیف و نرم و بدون علامت در نوزادان و شیرخواران زیر ۶ ماه است. با توجه به میزان بهبودی خودبهخودی بیش از ۹۵ درصدی و ماهیت کاملاً خوشخیم این ناهنجاری، هیچ گونه مداخله درمانی برای این گروه توصیه نمیشود. پس از معاینه دقیق و رد سایر ناهنجاریها، خانواده از خیر بودن روند طبیعی اصلاح اطمینان یافته و کودک هر ۶ تا ۱۲ ماه یک بار برای پایش روند بهبودی مورد معاینه مجدد قرار میگیرد.
۲. درمانهای محافظهکارانه (Conservative Treatments)؛ در مواردی که بدشکلی پس از ۶ ماهگی همچنان باقی مانده، دارای درجه سفتی متوسط تا شدید بوده و یا روند بهبودی خودبهخودی مطلوبی نداشته باشد، مداخلات زیر توصیه میشود:
- کششهای ملایم روزانه (Gentle Stretching Exercises): این روش که تحت نظر فیزیوتراپیست و با آموزش به والدین انجام میشود، شامل گرفتن پاشنه پا با یک دست و چرخاندن ملایم جلوی پا به سمت خارج با دست دیگر است. کشش باید به آرامی و در زمانی که کودک کاملاً آرام است انجام شود و هرگز نباید همراه با گریه و ناراحتی کودک باشد. توصیه میشود این حرکات روزانه و در چند نوبت تکرار شوند. هر جلسه کشش حدود ۳۰ ثانیه طول میکشد و همراه با تحریک ناحیه خارجی کف پا برای تشویق کودک به حرکت فعال پا به سمت خارج است.
- گچگیری متناوب (Serial Casting): برای بدشکلیهای متوسط تا شدید و نیمهسخت تا سفت که به کشش پاسخ مناسبی نمیدهند، روش استاندارد طلایی درمان، گچگیری متناوب است. در این روش، هر ۷ تا ۱۴ روز یک بار گچ جدیدی از انگشتان پا تا زیر زانو تعویض میشود و هر بار جلوی پا کمی بیشتر به سمت خارج هدایت میشود. این فرآیند معمولاً به ۴ تا ۶ هفته گچگیری نیاز دارد و سپس به همان مدت بریس نگهدارنده (Dennis Brown Splint) استفاده میشود. مطالعات نشان دادهاند که نتایج درمانی گچگیری در ۹۰ درصد موارد عالی بوده و هیچ نتیجه ضعیفی گزارش نشده است. نکته مهم این است که هرچه درمان زودتر شروع شود، نتایج حاصلشده سریعتر و بهتر خواهد بود. امروزه دستگاههای جدیدی مانند بریس UNFO (Universal Neonatal Foot Orthosis) به عنوان جایگزینی مؤثر، راحتتر با نرخ موفقیت بالا و عوارض جانبی نادر برای درمان متاتارسوس اداکتوس در شیرخواران زیر ۹-۱۰ ماه معرفی شدهاند که با رضایت بالای خانوادهها همراه بوده است.
۳. درمان جراحی (Surgical Treatment): جراحی در متاتارسوس اداکتوس تنها در موارد بسیار نادر و پس از شکست روشهای محافظهکارانه در کودکان بالای ۴ سال که بدشکلی شدید، سفت، همراه با درد یا اختلال عملکردی قابل توجه است، توصیه میشود. روشهای جراحی شامل رهاسازی بافتهای نرم و انواع استئوتومی اصلاحی استخوانهای متاتارس میباشند. با توجه به اینکه اکثر قریب به اتفاق موارد متاتارسوس اداکتوس تا قبل از سنین مدرسه بدون نیاز به جراحی اصلاح میشوند، خانوادهها میتوانند با اطمینان خاطر از این واقعیت آگاه باشند که جراحی تقریباً هرگز برای فرزند آنها ضرورت نخواهد یافت.
یکی از سوالات رایج والدین در مورد متاتارسوس اداکتوس، نقش کفش و کفی طبی در اصلاح این ناهنجاری است. در متاتارسوس اداکتوس، کفشهای طبی و کفیهای سفارشی به عنوان یک درمان اصلی شناخته نمیشوند، اما در موارد خاص میتوانند نقش حمایتی و کمکی ایفا کنند. بر اساس طب سنتی قدیم، گاهی از کفشهای اصلاح معکوس (بستن کفش پای راست در پای چپ) برای اصلاح استفاده میشد، اما شواهد علمی معاصر اثربخشی آن را تایید نمیکنند. با این حال، در مرکز تخصصی پای «گامیار»، زمانی که متاتارسوس اداکتوس با سایر مشکلات بیومکانیکی کف پا مانند صافی علامتدار کف پا همراه باشد و کودک دچار درد، خستگی زودرس یا محدودیت فعالیت شود، از کفیهای طبی سفارشی استفاده میشود. این کفیها بر اساس اسکن دقیق کف پا طراحی میشوند تا توزیع فشار را بهینه کرده، از ایجاد نقاط فشار اضافی جلوگیری کنند و به بهبود تعادل و الگوی راه رفتن کودک کمک نمایند. همچنین کفیهای طبی میتوانند از عوارض طولانیمدت متاتارسوس اداکتوس، از جمله بروز هالوکس والگوس (انحراف انگشت شست پا) در بزرگسالی که ارتباط مستقیمی با شدت بدشکلی دارد، پیشگیری کنند.
پیشآگهی بلندمدت متاتارسوس اداکتوس فوقالعاده مطلوب است و اکثر کودکانی که این ناهنجاری را داشتهاند، در بزرگسالی بدون هیچ گونه محدودیت یا ناتوانی و با پاهایی کاملاً طبیعی به زندگی خود ادامه میدهند. مطالعات پیگیری طولانیمدت نشان دادهاند که حتی مواردی که درمان نشده یا با روشهای محافظهکارانه درمان شدهاند، ۹۰ تا ۱۰۰ درصد نتایج عالی و قابل قبولی داشتهاند. متاتارسوس اداکتوس خفیف تا متوسطی که بدون درمان باقی میماند، بسیار نادر است که در بزرگسالی باعث ایجاد درد یا ناتوانی شود. بزرگترین عارضهای که در بزرگسالی با متاتارسوس اداکتوس درماننشده همراه است، احتمال بالاتر بروز بونیون (Hallux Valgus) و بدتر شدن نتیجه جراحی آن در صورت نیاز به جراحی است. بنابراین، اصلاح هرچه بیشتر بدشکلی در دوران کودکی، به ویژه در موارد شدیدتر، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
متاتارسوس اداکتوس، شایعترین ناهنجاری مادرزادی پا، اگرچه ظاهر پای کودک را تحت تأثیر قرار میدهد، اما در اکثریت قریب به اتفاق موارد یک وضعیت کاملاً خوشخیم با درصد بهبودی بیش از ۹۵ درصد است که تنها به صبر، نظارت دورهای و اطمینانبخشی نیاز دارد. با این حال، هرگونه عدم تقارن شدید، سفتی غیرقابل انعطاف پا، تأخیر در بهبودی پس از ۶-۱۲ ماهگی همراه با عدم تشکیل قوس در حالت پنجه رفتن، یا همراهی با علائم هشداردهنده دیگری مانند محدودیت باز شدن پاها به طرفین در نوزاد (که میتواند نشانه دیسپلازی هیپ باشد)، نیازمند ارزیابی تخصصی است. اگر کودک شما دچار هرگونه ناهنجاری در وضعیت پاها است، یا اگر نگران سلامت پاها و نحوه راه رفتن او هستید، همین امروز با مرکز تخصصی پای «گامیار» تماس بگیرید. تیم مجرب ما با تکیه بر دانش روز، تجهیزات پیشرفته اسکن کف پا و آنالیز راه رفتن، آماده ارائه مشاوره تخصصی، ارزیابی دقیق و در صورت نیاز، طراحی کفی طبی سفارشی و برنامه درمانی مناسب برای سلامت حرکتی فرزندتان است.
